ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਬੀ ਅਤੇ ਸੀ ਦੇ ਲੱਛਣ : ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ

ਪਟਿਆਲਾ : ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸਦੇ ਤਾਤਕਾਲਿਕ ਲਛਣ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਰਮਣਾਂ ਵਿਚ ਪੀਲਿਆ (ਅਖਾਂ ਅਤੇ ਤਵਚਾ ਦਾ ਪਿਲਤਣ), ਗਹਿਰਾ ਪੀਲਾ ਮੂਤਰ, ਥਕਾਣ, ਬੁਖਾਰ, ਉਲਟੀ, ਮਚਲਨਾ, ਮਟਮੈਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਮਲ, ਢਿਡ ਵਿਚ ਦਰਦ, ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਦਰਦ ਅਤੇ ਭੁਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਲਛਣ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਰਿਦ੍ਰਸ਼ਯਾਂ ਵਿਚ ਮਰੀਜ ਕਾਫ਼ੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਰੂਪ (ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਬੀ) ਦੇ ਵਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਲਿਵਰ ਫੇਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਛਣ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਮਰੀਜਾਂ ਨੂੰ ਤਤਕਾਲ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਹੈ। ਮਰੀਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉਤੇ ਡਾਕਟਰ ਵਾਇਰਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਣ ਲਈ ਕੁਝ ਜਾਂਚ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ ਤਾਂਕਿ ਸੰਕਰਮਣ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਣ ਜਾਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਪਯੁਕਤ ਉਪਚਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਸੰਕਰਮਣਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਡ ਟਰਾਂਸਫਿਊਜਨ ਕਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਆਈਵੀ ਡਰਗ ਐਬਿਊਜ ਜਿਵੇਂ ਅਨਸਟਰਾਇਲ ਨੀਡਲਸ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਅਸੁਰਕਸ਼ਿਤ ਟੈਟੂ ਪਾਰਲਰ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਗਏ ਹੋਣ ਜਿਥੇ ਨੀਡਲਸ ਜਾਂ ਬਲੇਡਸ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹੈ ਜੋ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ, ਅਜਿਹੇ ਵਾਇਰਸ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਸੁਰਕਸ਼ਿਤ ਯੋਨ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ।
*ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਬੀ ਅਤੇ ਸੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ * ਗੰਭੀਰ ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਮਰੀਜਾਂ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲਛਣ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਥਕਾਣ ਜਿਵੇਂ ਸਧਾਰਣ ਲਛਣ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਗੰਭੀਰ ਪੜਾਅ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲਛਣਾਂ ਦਾ ਸਾਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਮਰੀਜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਰਮਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਕਈ ਮਰੀਜ ਜਿੰਹੇਂ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਰਮਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਛਣ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ। ਇਸਲਈ ਸੰਕਰਮਣਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰ ਕਰਣਾ ਬਹੁਤ ਮਹਤਵਪੂਰਣ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੁਪਚਾਪ ਅਤਿਅੰਤ ਗੰਭੀਰ ਜਟਿਲਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੈ ਜਿਵੇਂ :
* ਲਿਵਰ ਸਿਰਾਸਿਸ : ਇਕ ਅੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਲਿਵਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੰਭੀਰ ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਜਿਵੇਂ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੁਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲਿਵਰ ਦੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਟਿਸ਼ੂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬੀਮਾਰ ਟਿਸ਼ੂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲਿਵਰ ਦੇ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਕੰਮਧੰਦਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਸਿਰਾਸਿਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।* ਲਿਵਰ ਫੇਲ ਹੋਣਾ: ਇਸ ਪਰਿਦ੍ਰਸ਼ਿਅ ਵਿਚ ਲਿਵਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਣ ਵਿਚ ਸਮਰਥਾਵਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਮਰੀਜ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਜਿੰਦਾ ਰਹਿਣ ਲਈ ਲਿਵਰ ਪ੍ਰਤਿਆਰੋਪਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਲਿਵਰ ਕੈਂਸਰ : ਗੰਭੀਰ ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਬੀ ਅਤੇ ਸੀ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਮਰੀਜਾਂ ਵਿਚ ਲਿਵਰ ਕੈਂਸਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਹੇਪਟਿਕ ਕੈਂਸਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ), ਖਾਸ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰਾਸਿਸ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਸ਼। ਗੰਭੀਰ ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਬੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਵਾਇਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਦਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਘਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਤੋਂ ਉਪਰੋਕਤ ਕਈ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੈਕਸੀਨ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। ਹੇਪੇਟਾਇਟਿਸ ਸੀ ਲਈ ਕੋਈ ਵੈਕਸੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਅਜਿਹੀ ਦਵਾਵਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਸਥਾਪਤ ਮਰੀਜਾਂ (95 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ) ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕਰਣ ਵਿਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਾਇਰਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਕਈ ਮਰੀਜ ਡਾਕਟਰ ਦੇ ਕੋਲ ਉਦੋਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਲਛਣ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਲਿਵਰ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਪਧਰ ਗਿਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਲਿਵਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋਵੇ। ਸਭਤੋਂ ਚੰਗੀ ਚੀਜ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਗਲ ਕਰਣ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰੋਕਤ ਜੋਖਿਮਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਣ ਲਈ ਇਸ ਸੰਕਰਮਣਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।
ਇਸ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਗੁਰਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਸਿਧੂ ਹਨ ਜੋ ਕੋਲੰਬਿਆ ਏਸ਼ਿਆ ਹਸਪਤਾਲ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਮੇਡਿਕਲ ਗੈਸਟਰੋਐਂਟੇਰੋਲਾਜਿਸਟ ਵਿਚ ਕੰਸਲਟੇਂਟ ਹੈ।
– ਆਰ.ਮੀਡੀਆ