1857 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਣ ‘ਚ ਮੋਹਰੀ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਕਾਂਨ੍ਹ

ਬਗਾਵਤ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ ਇੱਕ ਝਗੜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੀ। ਕਾਨ੍ਹੂ ਨੇ ਸਥਾਲਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਵਾਬ ਸਾਂਦਾਵਲ ਖਾਨ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸੋਨਾਰਚਕ ਵਿਚ ਗੌਡਡਾ ਦੇ ਸਾਸ਼ਕ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਰਾਇਣ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਸੰਥਾਲ ਪਰਗਣਾ ਦਾ ਪੋਸਟ ਆਫਿਸ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਾਰਘਰ ਦੀਆਂ ਲਾਈਨਾਂ ਕੱਟ ਦਿਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦਮਨ-ਇ-ਕੋਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਸਦਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਪੋਟਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਸੀ। ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਦਰਲੈਂਡ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੰਗਰਪਨਾ ਦੇ ਪਹਾੜੀਆ ਅਤੇ ਸਥਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਨਫ਼ਰਤ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜ ਦਿਤੇ ਸਨ। ਪੋਟਨ ਨੇ ਫਸਲ ਕੱਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸੀ।ਇਸਦੇ ਲਈ ਉਸਨੇ ਫੀਲਡ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਲੁੱਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸਨ। ਸਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਜਨਾਂ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕੇਵਲ ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਸੀ।
ਜੰਗੀਪੁਰਾ ਦਾ ਦਰੋਗਾ, ਮਹੇਸ਼ਲਾਲ ਦੱਤਾ ਪੋਟਾਨ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਸੀ। ਪੋਟਨ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ‘ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰਕੇ ਲਿੱਠ ਪਾੜਾ ਦੇ ਵਿਜੇ ਮਾਂਝੀ ਨੂੰ ਬੇਵਜਾਹ ਭਾਗਲਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿਤਾ। ਉਹ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਸਾਂਥਾਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਭੜਕ ਗਏ। ਜਦੋਂ 7 ਜੁਲਾਈ ਮਹੇਸ਼ ਲਾਲ ਦੱਤਾ ਨੇ ਹੜਮਾ ਮਾਂਝੀ, ਚੰਪੀਆਂ ਮਾਂਝੀ, ਗਰਭੂ ਮਾਂਝੀ ਅਤੇ ਲਖਨ ਮਾਂਝੀ ਨੂੰ ਫੱੜਕੇ ਭਾਗਲਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ ਲਿਜਾਣ ਲਗਾ ਤਾਂ ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੇ ਸਬਰ ਦਾ ਬੰਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ।ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮਹੇਸ਼ਲਾਲ ਬੜ੍ਹੈਲਤ ਪਿੰਡ ਇਕ ਮਹਾਜਨ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੇਡਰਕੋਲ ਦੇ ਪਰਗਣੈਤ ਨੂੰ ਮਿਲੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਧੂ ਬੜ੍ਹੈਲਤ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸਨੇ ਮਹੇਸ਼ਲਾਲ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮਹੇਸ਼ਲਾਲ ਦੱਤਾ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਤ੍ਹਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਚੂਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਸੰਥਾਲਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ! ਉਸੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਥਾਲ ਵਿਧਰੋਹ ਦਾ ਬਿੱਗੁਲ ਵਜਾ ਦਿਤਾ। ਬਗਾਵਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜੰਤਾ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਮਹੇਸ਼ਲਾਲ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰੇ ਪਰਗਨਾ ਤੇ ਫੈਲ ਗਈ, ਕਿ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਦਰੋਗਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਥਾਲੀਆਂ ਦਾ ਨਾਇਕਬਣ ਗਿਆ।ਸੰਥਾਲੀ ਯੋਧੇ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਗ ਟੁੱਟਕੇ ਪੈ ਗਏ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾਜਗ੍ਹਾ ਹੱਤਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ।19 ਲੋਕ ਮਾਰ ਦਿਤੇ ਗਏ। ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੇ ਸੰਥਾਲ ਪਰਗਣਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।8 ਜੁਲਾਈ 1855 ਨੂੰ ਭਾਗਲਪੁਰ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਬਰਾਊਨ ਨੇ ਮੇਜ਼ਰ ਬੈਰੋ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਭੇਜਿਆ। ਦਾਂਨਾਪੁਰ, ਵੀਰਭੂਮ, ਸਿੰਘਭੂਮ, ਮੁੰਗੇਰ, ਪੂਰਣਿਆ ਤੋਂ ਫੌਜੀ ਦਸਤੇ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਗਈ। ਬ੍ਰਾਹਮਪੁਰ ਵਿਚ ਫੌਜ ਦੇ ਚਾਰ ਸੌ ਫੌਜੀ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ।
ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੰਥਾਲ ਸੈਨਾ ਦੇ ਲਗਪਗ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਬਹਾਦੁਰ ਸੰਥਾਲਾਂ ਨੇ ਅੰਬਰ ਪਰਗਣਾ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਥੋਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ ਰਾਜ ਮਹਿਲ ਉਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ। 12 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਰਾਜ ਭਵਨ ਸਿੱਧੂ ਦੇ ਕਬਜੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੀ ਇਕ ਟੁਕੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਖੇਤਰਾਂ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਗੋਰਿਆ ਦੀ ਰਹਾਇਸ ਸੀ। ਸੰਥਾਲਾਂ ਨੇ ਕਈ ਗਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਗਿਰਾਇਆ। ਕਰਮਸਰ ਦੇ ਕੋਠੀ ਉਤੇ ਕਬਜਾ ਕਰ ਲਿਆ।ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ ਸਮੇਤ 25 ਹੋਰ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਪਿਆਲੋਪੁਰ ਦੀਆਂਕੋਠੀਆਂ ਵਲ ਵਧਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਮੇਜਰ ਬੇਰੋ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ।ਉਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਸਾਰਜੈਂਟ ਵੋਰਡੋਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਪੈਰ ਉਖੜ ਗਏ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਛੱਡ ਦੋੜ ਗਈ। ਕੰਪਨੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਲਈਆਂ।
ਸੰਥਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਪਾਕੁੜ ਵੱਲ ਵਧੀ। ਰਾਜਮਹਲ, ਕਹਲਗਾਓਂ (ਭਾਗਲਪੁਰ), ਰਾਣੀਗੰਜ ਅਤੇ ਵੀਰਭੂਮ ਸਮੇਤ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਾਂਥਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਰਘੁਨਾਥਪੁਰ ਅਤੇ ਸੰਗਰਾਮਪੁਰ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦੀਹਾਰ ਹੋਈ, ਪਰੰਤੂ ਮਹੇਸ਼ਪੁਰ ਵਿਚ ਸਾਂਥਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਤੀਰ-ਕਮਾਨ, ਭੱਲੇ ਅਤੇ ਬਰਛੇ ਵਰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਸੰਥਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਾਫੀ ਜਬਰਦਸਤ ਯੁੱਧ ਪਿਛੋਂ ਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।ਪਾਕੁੜ ਵਿਚ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ‘ਮਾਰਟ ਟਾਵਰ’ ਜੋ 30ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ 20ਫੁੱਟ ਘੇਰੇ ਵਾਲਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਣ ਲਈ ਦਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੋਰੀਆਂ ਵੀ ਰਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਕੰਪਨੀ ਫੌਜ ਨੇ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਪਨਾਹ ਲੈ ਲਈ। ਇਹ ਟਾਵਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਨਾਡੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕਚਾਨੂੰ ਮਾਂਝੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਿੱਧੂ, ਕਾਂਨ੍ਹੂ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਨੇ ਬਗਾਵਤ ਲਈ ਸੰਥਾਲ ਪਰਗਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਇਕ ਡੋਰ ਵਿਚ ਪਰੋ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 28 ਜੁਲਾਈ 1855 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਭਾਗਲਪੁਰ ਦੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਘੁਮਾਰ, ਲੋਹਾਰ, ਚਮਾਰ, ਗਵਾਲਾ, ਤੇਲੀ, ਡੋਮ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਸੰਥਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿਚ ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਮਹੇਸ਼ਪੁਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਂਥਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸਿੱਧੂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਸਦਮਾ ਲਗਾ। ਭਾਗਲਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਭਰਾ ਚੰਦ ਅਤੇ ਭੈਰਵ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਕਾੰਨ੍ਹੁ ਨੂੰ ਜੇਮਤਾੜਾ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਉਸਾਰਬਾਂਦਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਪਲਬਧ ਖੋਜ ਸਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਫਰਵਰੀ 1856 ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਫਤੇ ਵੀਰਭੂਮ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿਚ ਕਾਨ੍ਹੂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।ਅੰਗਰੇਜਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਲਾਲਚ ਦਿਤੇ। ਸਿੱਧੂ 24 ਜੁਲਾਈ 1855 ਨੂੰ ਬੁੜਹੈਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕੁੱਝ ਗਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਘਾਤ ਕਰਕੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਫੜਾ ਦਿਤਾ।
ਕੰਪਨੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤਿਆਂ ਸਿਧੂ ਨੂੰ ਬੜਹੈਤ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਆਮ ਇਕ ਬੋਹੜ ਦੇ ਦਰਖਤ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੀ। 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਫਰਮਾਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜੇ ਹਸਪਤਾਲ ਨੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਵਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਐਲਾਨ ਦਾ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਫੌਜ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਕਰਕੇ ਅਜਿਹੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ 14 ਨਵੰਬਰ 1855 ਨੂੰ ‘ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ’ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 25 ਹਜਾਰ ਫ਼ੌਜ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਸਿਧੂ ਦੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਸ਼ਲ ਅਗਵਾਈ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ, ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਹਾਰ ਗਈ।
ਬਗਾਵਤ ਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਉਸ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਗਾਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਜ਼ਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 251 ਸੀ। ਉਹ 54 ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 191 ਸੰਥਾਲ, 34 ਨਾਪਿਤ, 5 ਡੋਮ, 6 ਘਾਂਘਰ, 7 ਕੋਲ, 6 ਭੂਈਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਵਰ ਸਨ।
ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਸਾਂਥਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਗਾਵਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਕੁਚਲ ਦਿਤੀ ਗਈ। 30 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ, ਸੰਵਿਧਾਨਿਕ ਸੰਥਾਲ ਪਰਗਨਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਪਹਿਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਨੂੰ ਏਸ਼ਲੇ ਈਡਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲ ਸੰਥਾਲ ਪਰਗਨਾ ਦਾ ਸਾਸ਼ਨ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸੰਥਾਲ ਹਲ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ ਸੈਨਾਂ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਣਗਿਆ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੰਗਰਾਮ ਜੋ 1857 ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕੋਈ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਹੋਲੀਆਂ ਖੇਢ ਕੇ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ।ਸੰਥਾਲਾਂ ਦੀ ਭਾਵੇ ਹਾਰ ਹੋਈ ਪਰ ਇਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ।
ਬਿਹਾਰ, ਝਾਰਖੰਡ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਰਕਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਰਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਚੌਰਾਹਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬੁੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮਮਾਨ ਵਿਚ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ, ਛੋਟਾਨਾਗਪੁਰ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਚਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਧੂ-ਕਾਨ੍ਹੂ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਾਂਥਾਲੀ ਦੇ ਗਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ ਸੰਥ੍ਹਾਲ ਹੂਲ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
– ਸਮਾਪਤ