ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ 24 ਜੁਲਾਈ 1952 ਦੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ‘ਚ ਕਿਹਾ, “ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਸਵਾਲ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੁਲਾਈ, ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਮੱਧ ਚ ਆਇਆ ਸੀ” ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਸਦਾ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾੰਫ਼੍ਰੇੰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਨ ਪਹਿਚਾਣ ਸੀ।” ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਮਸਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।”
ਮੇਰੇ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਪੰਜ ਭੁੱਲਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਇੱਕ ਆਰਟੀਕਲ ਉੱਤੇ ਕਈ ਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਮਈ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ 15 ਅਗਸਤ 1947 ‘ਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਤੱਥ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੈ।
ਡਾਕਟਰ ਕਰਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਆਰਟੀਕਲ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰਤੀ ਕਰਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾਯੂਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਕਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰਾਂ ਨਕਾਰ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਰਲੇਵਾਂ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੱਕ ਗ਼ਲਤ ਆਰਟੀਕਲ ਤਹਿਤ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਵਾਦ ‘ਚ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਨਾ ਕਿ ਹਮਲਾਵਰ ਦੇਸ਼; ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਵੱਲੋਂ ਰਾਏ-ਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਝੂਠ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਆਰਟੀਕਲ 370 ਬਣਾਉਣਾ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ‘ਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੈ। ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜਵਾਬ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗ਼ਲਤੀ – ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰੇਲਵੇ ‘ਚ ਹੀ ਦੇਰੀ ਕਰਵਾਉਣਾ – ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਬਚਾਅ ‘ਚ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਰੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਲਈ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਨਹਿਰੂ ਦੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮੌਜੂਦ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ‘ਚ ਗੁਜ਼ਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਡਾਕਟਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜੈ ਰਾਮ ਰਮੇਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕੀ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ – ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਪਰ ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਮੌਜੂਦਾ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੁਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ।
ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਭਾਰਤ ‘ਚ ਰੇਲਵੇ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਤੱਥ:
ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ 24 ਜੁਲਾਈ 1952 ਦੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ‘ਚ ਕਿਹਾ, “ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਸਵਾਲ ਗੈਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੁਲਾਈ, ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਮੱਧ ਚ ਆਇਆ ਸੀ” ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਸਾਡਾ ਉੱਥੇ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਕਾੰਫ਼੍ਰੇੰਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਨ ਪਹਿਚਾਣ ਸੀ।” ਇਸੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਉਹ ਸੀ ਕਿ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਮਸਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨਾ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।“
ਜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ, 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1947, ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਐੱਮ ਸੀ ਮਹਾਜਨ, ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਗਏ ਪੱਤਰ ‘ਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, “ਇਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ ਬਾਰੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਅਣਚਾਹਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।”
ਪਹਿਲੀ ਗੱਲ, 21 ਅਕਤੂਬਰ, 1947 ਨੂੰ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਐਮ.ਸੀ. ਮਹਾਜਨ ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇੱਕ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, “ਇਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਕੋਈ ਐਲਾਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ਾਇਦ ਅਣਉਚਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਕੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਰਲੇਵੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੌਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ ਜੋ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ? ਪਾਕਿਸਤਾਨ 20 ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ‘ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ 21 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ, ਨਹਿਰੂ ਅਜੇ ਵੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਏਜੰਡੇ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੋਣ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਾ ਹੋਣ। (ਜਿਸ ਦਾ ਉਸਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਸੇ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ)। ਕੀ ਇਸ ਸਬੂਤ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਦੂਜੀ ਗੱਲ, 25 ਨਵੰਬਰ 1947 ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਨਹਿਰੂ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਹਾ ਕਿ “ਅਸੀਂ ਉੱਪਰਲੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਰਲੇਵਾਂ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਿਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਫ਼ੌਰੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ।”
ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਪ ਹੀ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੌਣ ਰਲੇਵੇਂ ਲਈ ਸ਼ਰਤਾਂ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਏਜ਼ਂਡਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਸਬੂਤ ਕਾਫੀ ਹਨ, ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਹੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਚਾਨਣਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਤੀਜਾ, ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਆਚਾਰੀਆ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੇ ਮਈ 1947 ਵਿੱਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ‘ਚ 20 ਮਈ 1947 ‘ਚ ਛਪੀ ਇੱਕ ਖ਼ਬਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਾਹਿਰ ਕੀਤੇ, “ਹਰਿ ਸਿੰਘ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵੇਂ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ ਪਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਫਰਨਸ ਵੱਲੋਂ ਹਰਿ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੱਡੋ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ ਹਨ… ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੌਂਫਰਨਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ‘ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੱਡੋ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ।”
“ਕਸ਼ਮੀਰ ਛੱਡੋ ਮੁਹਿੰਮ 1946 ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਖ਼ ਅਬਦੁੱਲਾ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਾ ਸਨ ਕਸ਼ਮੀਰ ਲਈ ਬਾਹਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ। ਹਰ ਦੂਜੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ‘ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ’ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬੇਹੂਦਗੀ ਦਾ ਇਹਸਾਸ ਸੀ ਪਰ ਫੇਰ ਵੀ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਬਦੁੱਲਾ ਨੂੰ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵੀ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋਏ।
ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ 1931 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਊਂਡ ਟੇਬਲ ਕਾੰਫ਼੍ਰੇੰਸ ਦੌਰਾਨ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹਾਊਸ ਉਫ਼ ਲਾਰਡ੍ਸ ਵਿੱਚ ਚੈਮਬਰ ਆਫ਼ ਪਰਿੰਸ ਦੇ ਵਾਈਸ ਚਾਂਸਲਰ ਵਜੋਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਮੈਂ ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ।” ਉਹੀ ਹਰੀ ਸਿੰਘ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਗੁਜ਼ਾਰਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਨਹਿਰੂ ਦਾ ਏਜ਼ਂਡਾ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ।
